In Nederland zijn meer dan een miljoen zelfstandigen actief. Deze ondernemers laten zich inhuren door opdrachtgevers. In de praktijk kan het voorkomen dat iemand zich laat inhuren als zelfstandige maar waarbij de relatie tussen de opdrachtgever en opdrachtnemer eigenlijk onder het bereik van het arbeidsrecht valt. In dat geval wordt gesproken over schijnzelfstandigheid.

Wanneer is dit het geval?

Er zijn verschillende scenario’s waarbij over schijnzelfstandigheid wordt gesproken. Zo kan er sprake zijn van schijnzelfstandigheid wanneer iemand volledig wordt ingehuurd door een bedrijf. Maar het is ook mogelijk dat iemand de halve week in loondienst werkt en andere helft als zelfstandige wordt ingehuurd.

Het uitgangspunt is of de gemaakte afspraken overeenkomen met de definitie van een arbeidsovereenkomst zoals opgenomen in titel 7.10 van het Burgerlijk Wetboek. Daarbij wordt onder andere gekeken of er een vaste (periodieke) betaling wordt verricht, of er vaste werktijden zijn overeengekomen en hoe de gezagsverhouding is geregeld. Bij een werknemer zal dit doorgaans worden vastgelegd in de arbeidsovereenkomst conform het daarover bepaalde in titel 7.10 van het Burgerlijk Wetboek.

Bij een opdrachtnemer kan dit op verschillende manieren worden vastgelegd. Enkele gezichtspunten bij de beoordeling van die afspraken zijn onder andere: is er een periodieke facturatie (en komt dit overeen met het salaris van een werknemer in dezelfde periode), bepaalt de zelfstandige zelf zijn werktijden, hoe is de gezagsverhouding geregeld, loopt de zelfstandige ondernemersrisico en betreffen het werkzaamheden die werknemers normaal bij een gelijksoortig bedrijf ook verrichten. Als het onderscheid tussen een werknemer en een opdrachtnemer, bijvoorbeeld op de bovenstaande punten, niet duidelijk is dan kan de overeenkomst onder het bereik van een arbeidsovereenkomst vallen. Om te controleren of in een specifiek geval sprake is van schijnzelfstandigheid is een hulpmiddel opgesteld door de overheid.

Werkt iemand bij hetzelfde bedrijf zowel als zelfstandige als in loondienst, dan zijn enkele andere gezichtspunten van belang. In dat geval kan het uitmaken of deze persoon zich persoonlijk laat inhuren of via een rechtspersoon. Daarnaast moet gekeken worden naar de te verrichten werkzaamheden. Een persoon die exact dezelfde werkzaamheden als zelfstandige verricht als de werkzaamheden die hij of zij in loondienst verricht bij hetzelfde bedrijf zal waarschijnlijk worden aangemerkt als een schijnzelfstandige.

De risico’s van schijnzelfstandigheid

Wanneer de overeenkomst zowel onder het bereik van een arbeidsovereenkomst valt als onder het bereik van een andere benoemde overeenkomst uit het Burgerlijk Wetboek, dan wordt naar art. 7:610 lid 2 Bw (vanaf 31 december 2026 art. 7:610 lid 4 Bw) gekeken. Dat artikel bepaalt dat de bepalingen over een arbeidsovereenkomst naast de bepalingen over de andere kwalificatie van toepassing zijn. Als deze bepalingen met elkaar in strijd zijn dan worden alleen de bepalingen over een arbeidsovereenkomst van toepassing verklaard.

Is er sprake van schijnzelfstandigheid dan loopt de opdrachtnemer, eigenlijk werknemer, premies en verzekeringen mis. Ook ontbreekt bescherming bij ontslag en/of ziekte. Afspraken uit de CAO behoren van toepassing te worden verklaard. Daarnaast kan de belastingdienst een belastingaanslag opleggen voor niet betaalde belastingen als vast komt te staan dat sprake is van schijnzelfstandigheid.

Sinds 1 januari 2025 controleert de belastingdienst weer op schijnzelfstandigheid en kan werkgevers een naheffing opleggen, en in sommige gevallen een boete. De zelfstandige kan daardoor de zelfstandigenaftrek moeten terugbetalen.

 Wet VBAR

Op 31 december 2026 treedt de wet verduidelijking beoordeling arbeidsrelaties en rechtsvermoeden in werking. Deze wet houdt onder andere in dat wanneer een uurtarief is afgesproken tot maximaal € 36,-, het vermoeden bestaat dat sprake is van een arbeidsovereenkomst. Het is aan de opdrachtgever/werkgever om aan te tonen dat niet sprake is van een arbeidsovereenkomst. Lukt dat niet dan heeft de zelfstandige recht op dezelfde bescherming als een werknemer. Daarnaast wordt het bestaande rechtsvermoeden uit art. 7:610 Bw uitgebreid.

Vastleggen van afspraken

Het is voor zowel de werkgever/opdrachtgever als de werknemer/opdrachtnemer van belang om de afspraken duidelijk vast te leggen en vervolgens de juiste kwalificatie hieraan te verbinden. Als achteraf vast komt te staan dat de relatie verkeerd is geduid kan dit grote gevolgen hebben. Dit kan betekenen dat met terugwerkende kracht correcties moeten worden uitgevoerd. Dit kan voor beide partijen fiscale gevolgen hebben. Zo kan het zijn dat achteraf blijkt dat geen recht op toeslagen bestond, dat het belastingtarief wijzigt of dat structureel te weinig is betaald (bijvoorbeeld om de cao-indexering niet is toegepast).

Deze blog beschrijft slechts enkele hoofdlijnen, beoogt niet volledig te zijn en is alleen bedoeld als een oriëntering van het toe te passen recht voor de in deze blog beschreven situaties. Aan deze blog kunnen dan ook geen rechten worden ontleend.